به گزارش ایران کشت و به نقل از پایگاه اطلاع رسانی وزارت جهاد کشاورزی: در سال‌های اخیر، یکی از مسائل جدی زنجیره کشاورزی کشور، فاصله میان قیمت تولیدکننده و قیمت پرداختی مصرف‌کننده، تعدد حلقه‌های واسطه‌ای، ضعف زیرساخت‌های عرضه مستقیم و نبود ارتباط منسجم میان تولیدکنندگان و بازار بوده است. در چنین شرایطی، روستابازار را نمی‌توان صرفاً یک فروشگاه یا محل عرضه محصولات روستایی تلقی کرد. روستا بازار در رویکرد جدید شبکه تعاون روستایی، می‌تواند به عنوان یک زیرساخت اقتصادی برای اتصال تولید، تشکل، بازار و مصرف‌کننده تعریف شود؛ زیرساختی که هدف آن افزایش سهم تولیدکننده از ارزش محصول، کاهش هزینه‌های مبادله، ارتقای شفافیت بازار و فراهم کردن دسترسی مردم به کالاهای باکیفیت و قیمت مناسب است و هدف اصلی این بازارها شکل‌دهی به یک زنجیره اقتصادی منسجم از تولید تا مصرف است؛ زنجیره‌ای که در آن محصولات تولیدکنندگان محلی امکان حضور در بازار پیدا کرده و مصرف‌کنندگان نیز بتوانند کالاهای مورد نیاز خود را با کیفیت و قیمت مناسب‌تر تهیه کنند. این نگاه با رویکرد جدید سازمان تعاون روستایی نیز هم‌راستا است؛ رویکردی که بر تقویت تشکل‌ها، توسعه زنجیره ارزش، کاهش مداخله مستقیم دولت و استفاده از ظرفیت شبکه تعاونی‌ها در مدیریت بازار تأکید دارد.
روستابازار؛ فراتر از یک فروشگاه
اگرچه ظاهر روستابازار یک واحد عرضه و فروش است، اما کارکرد واقعی آن باید در کل زنجیره ارزش تعریف شود. یک روستابازار موفق باید با تولیدکننده ارتباط داشته باشد، محصولات را از طریق شبکه تعاونی‌ها تجمیع کند، امکان سورت و بسته‌بندی و حمل مناسب را فراهم آورد، بازار مصرف را شناسایی کند و در نهایت محصول را با قیمت و کیفیت مناسب به دست مصرف‌کننده برساند. بنابراین، می‌توان زنجیره عملکرد روستا بازار را چنین ترسیم کرد:
تولیدکننده ← تشکل تعاونی ← تجمیع و بازاررسانی ← لجستیک و ذخیره‌سازی ← روستا بازار ← مصرف‌کننده
هر اندازه این زنجیره منسجم‌تر و حرفه‌ای‌تر عمل کند، امکان کاهش هزینه‌های مبادله و افزایش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول بیشتر خواهد شد.
از همین منظر، توسعه روستابازار باید همزمان با تقویت زیرساخت‌های پشتیبان آن دنبال شود. سازمان تعاون روستایی نیز در برنامه‌های جدید خود، ایجاد بارانداز در کنار روستابازارها را برای مدیریت عرضه، خرید محصولات در زمان افزایش تولید و جلوگیری از افت شدید قیمت‌ها مورد توجه قرار داده است.
استان تهران؛ بازار بزرگ، فرصت بزرگ برای تولیدکنندگان استان تهران از یک ویژگی منحصربه‌فرد برخوردار است: همزمان یک قطب بزرگ مصرف و یکی از مناطق دارای ظرفیت تولید کشاورزی و روستایی کشور است. وجود جمعیت قابل توجه شهری، بازار مصرف گسترده، نزدیکی مناطق تولیدکننده به مراکز مصرف و همچنین حضور شبکه‌ای از شرکت‌ها و اتحادیه‌های تعاونی، ظرفیت ویژه‌ای برای توسعه مدل روستا بازار در استان تهران ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، بازار مصرف تهران به عنوان یکی از بزرگ‌ترین بازارهای کشور، می‌تواند مقصد مناسبی برای عرضه بخش قابل توجهی از این محصولات باشد.
بنابراین، در استان تهران، روستابازار می‌تواند نقشی فراتر از یک بازار محلی داشته باشد و به پل ارتباطی میان تولیدکنندگان شهرستان‌ها و بازار بزرگ مصرف استان تبدیل شود.
نقش تشکل‌ها؛ قلب تپنده روستابازار
شرکت‌های تعاونی روستایی، تعاونی‌های تولید، تعاونی‌های زنان و اتحادیه‌های شهرستانی و استانی، به دلیل ارتباط مستقیم با تولیدکنندگان، می‌توانند حلقه واسط میان مزرعه و بازار باشند. در مدل مطلوب، تعاونی نباید صرفاً نقش واسطه خرید و فروش داشته باشد؛ بلکه باید به یک بازیگر حرفه‌ای زنجیره ارزش تبدیل شود. این تغییر نگاه، با رویکرد جدید سازمان تعاون روستایی مبنی بر حرفه‌ای‌سازی و هوشمندسازی تشکل‌ها همخوانی دارد؛ به‌گونه‌ای که تشکل‌های توانمند از یک مجموعه صرفاً خدماتی به بازیگری مؤثر در زنجیره ارزش کشاورزی تبدیل شوند. در این مدل، تشکل می‌تواند وظایفی همچون «شناسایی ظرفیت تولید، تجمیع محصولات، برنامه‌ریزی عرضه، خرید توافقی، بسته‌بندی و برندینگ، حمل‌ونقل تأمین بازار بازاریابی و مدیریت ارتباط با مصرف‌کننده» را برعهده گیرد.
خرید توافقی؛ حلقه مکمل روستابازار
یکی از الزامات موفقیت روستا بازار، ایجاد ارتباط میان بازار فروش و فرآیند خرید محصول از تولیدکننده است. اگر روستابازار صرفاً در انتهای زنجیره فعال باشد، نمی‌تواند به شکل کامل بر قیمت و بازار محصول اثرگذار باشد. در مقابل، زمانی که تشکل تعاونی از مرحله تولید و خرید توافقی وارد زنجیره شود، امکان برنامه‌ریزی برای عرضه محصول از ابتدا تا انتها فراهم خواهد شد.
تغییر رویکرد سازمان تعاون روستایی از خریدهای صرفاً تضمینی به سمت توسعه خرید توافقی و هدف‌گذاری برای گسترش روستا بازارها، نشان‌دهنده همین نگاه زنجیره‌ای است. در این الگو، تولیدکننده پیش از برداشت محصول می‌تواند چشم‌انداز روشن‌تری نسبت به بازار فروش داشته باشد و تعاونی نیز با شناخت تقاضا، برای خرید، نگهداری، حمل و عرضه برنامه‌ریزی کند.
عدالت در توزیع؛ از شعار تا سازوکار اجرایی
یکی از مهم‌ترین کارکردهای روستابازار، کمک به تحقق عدالت در توزیع است.
عدالت توزیعی در حوزه کشاورزی دو بعد اساسی دارد: نخست، عدالت برای تولیدکننده؛ یعنی تولیدکننده سهم منطقی و منصفانه‌ای از ارزش نهایی محصول دریافت کند. دوم، عدالت برای مصرف‌کننده؛ یعنی مردم بتوانند کالاهای باکیفیت را با قیمت منطقی و بدون تحمیل هزینه‌های غیرضروری دریافت کنند.
در این چارچوب، روستابازار می‌تواند با کوتاه‌تر کردن مسیر عرضه، کاهش واسطه‌های غیرضروری و تقویت ارتباط مستقیم میان تشکل‌ها و مصرف‌کنندگان، به کاهش فاصله میان قیمت تولید و مصرف کمک کند.
سیاست جدید سازمان تعاون روستایی نیز بر کاهش فاصله قیمت تولید تا مصرف، توسعه زنجیره ارزش و فعال‌سازی ظرفیت تشکل‌ها تأکید دارد.
روستابازار و تنظیم بازار؛ ظرفیت پنهان شبکه تعاون روستایی
شبکه تعاون روستایی کشور از گسترده‌ترین شبکه‌های سازمان‌یافته مرتبط با تولیدکنندگان روستایی برخوردار است. این ظرفیت می‌تواند در زمان عادی و به‌ویژه در شرایط بحران، نقش مهمی در تأمین و توزیع کالا ایفا کند.
گزارش‌های سازمان تعاون روستایی نشان می‌دهد شبکه تعاونی‌ها در مقاطع بحرانی، در ذخیره‌سازی و توزیع کالاهای اساسی در نقاط مختلف کشور نقش‌آفرینی کرده است، از این منظر، روستابازار را باید بخشی از زیرساخت تاب‌آوری زنجیره تأمین دانست.
وجود شبکه‌ای از مراکز عرضه، انبارها، باراندازها و تشکل‌های فعال می‌تواند امکان واکنش سریع‌تر به تغییرات عرضه و تقاضا را فراهم کند. به همین دلیل، توسعه روستابازارها در کنار ایجاد زیرساخت‌های پشتیبان، می‌تواند نقش شبکه تعاون روستایی را از بازاررسانی سنتی به مدیریت هوشمند جریان کالا ارتقا دهد.
روستابازار و اقتصاد روستایی
یکی از آثار مهم توسعه روستابازار، تقویت اقتصاد محلی است. محصولات روستایی تنها به محصولات خام کشاورزی محدود نمی‌شوند. فرآورده‌های غذایی، صنایع دستی، محصولات زنان روستایی، فرآوری‌های خانگی دارای مجوز و سایر تولیدات بومی نیز می‌توانند بخشی از سبد عرضه روستا بازار را تشکیل دهند.
در این میان، تعاونی‌های زنان ظرفیت ویژه‌ای دارند. توسعه بازار برای محصولات تولیدشده توسط زنان روستایی می‌تواند ضمن ایجاد درآمد، زمینه شکل‌گیری کسب‌وکارهای کوچک، توسعه مهارت‌های تولیدی و افزایش مشارکت اقتصادی خانوارهای روستایی را فراهم کند.
از این منظر، روستابازار صرفاً یک پروژه تجاری نیست؛ بلکه می‌تواند یک پروژه توسعه اقتصادی و اجتماعی روستا نیز باشد.
الزامات مدل موفق روستا بازار در استان تهران
برای آنکه روستابازار در استان تهران به یک طرح پایدار و اثرگذار تبدیل شود، توسعه کمی فروشگاه‌ها نباید هدف نهایی تلقی شود. اصل اساسی باید کیفی‌سازی، اقتصادی‌سازی و شبکه‌ای کردن بازارها باشد. در این مسیر، چند اقدام اهمیت ویژه دارد:
1. مکان‌یابی علمی راه‌اندازی روستابازار باید براساس جمعیت، قدرت خرید، دسترسی، ظرفیت تولید منطقه و فاصله تا بازارهای مصرف انجام شود.
۲. تأمین مستمر کالا مصرف‌کننده باید اطمینان داشته باشد که روستابازار همیشه سبدی متنوع و قابل اتکا از کالاها ارائه می‌کند.
۳. قیمت‌گذاری شفاف مزیت روستا بازار باید برای مصرف‌کننده قابل لمس باشد. قیمت رقابتی و شفاف، مهم‌ترین ابزار اعتمادسازی است.
4. کیفیت و استاندارد محصولات عرضه‌شده باید از نظر کیفیت، بسته‌بندی، بهداشت و استانداردهای قانونی قابل اعتماد باشند.
۵. برندینگ محصولات روستایی محصول خوب بدون بسته‌بندی و برند مناسب، الزاماً محصول پرفروش نیست. ایجاد برند مشترک یا نشان تجاری مشخص برای محصولات شبکه تعاون روستایی می‌تواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند
۶. توسعه لجستیک حمل‌ونقل، انبارش، سردخانه و بارانداز باید بخشی از مدل اقتصادی روستا بازار باشند، نه زیرساخت‌هایی جدا از آن
۷. هوشمندسازی استفاده از سامانه‌های فروش، مدیریت موجودی، ثبت اطلاعات تولید، تحلیل تقاضا و پایش قیمت می‌تواند بهره‌وری شبکه را افزایش دهد.
۸. ارزیابی مستمر عملکرد هر روستا بازار باید براساس شاخص‌هایی مانند فروش، حاشیه سود، رضایت مشتری، میزان عرضه محصولات تولیدکنندگان و گردش کالا ارزیابی شود.
از فروشگاه به شبکه بازار
مهم‌ترین تحول مورد انتظار در طرح روستابازار، عبور از نگاه واحدمحور و حرکت به سمت شبکه‌محوری است.
در مدل شبکه‌ای، هر روستا بازار یک واحد مستقل نیست؛ بلکه بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر است که از تولیدکننده، تعاونی، اتحادیه، انبار، بارانداز، ناوگان حمل، فروشگاه و مصرف‌کننده تشکیل شده است.
چنین شبکه‌ای می‌تواند اطلاعات بازار را نیز در اختیار مدیران قرار دهد. برای مثال، اگر مشخص شود تقاضا برای یک محصول در منطقه‌ای افزایش یافته و همزمان تولید آن در شهرستانی دیگر بالا است، شبکه تعاون روستایی می‌تواند با استفاده از این اطلاعات، جریان کالا را سریع‌تر و هدفمندتر هدایت کند. این همان نقطه‌ای است که روستابازار از یک فروشگاه به یک ابزار حکمرانی بازار تبدیل می‌شود. آینده روستابازار در استان تهران چشم‌انداز مطلوب برای روستا بازارهای استان تهران، ایجاد شبکه‌ای هماهنگ از مراکز عرضه است که به تولیدکنندگان شهرستان‌ها متصل بوده و از طریق اتحادیه‌ها و شرکت‌های تعاونی، محصولات را به بازار مصرف هدایت کند. در چنین الگویی، هر شهرستان می‌تواند متناسب با ظرفیت‌های تولیدی خود نقش مشخصی در شبکه داشته باشد. به عنوان نمونه، ظرفیت‌های باغی، زراعی، دامی و صنایع غذایی هر منطقه می‌تواند مبنای طراحی سبد اختصاصی محصولات آن شهرستان قرار گیرد. در نهایت، هدف آن است که محصول تولیدشده در روستا، بدون طی مسیرهای غیرضروری، با ارزش افزوده بیشتر به بازار مصرف برسد و به عبارتی کاهش هزینه‌های مبادله: سازماندهی فرآیند خرید، حمل، توزیع و فروش می‌تواند بخشی از هزینه‌های اضافی زنجیره را کاهش دهد این مدل، هم به نفع تولیدکننده است، هم مصرف‌کننده و هم شبکه تعاون روستایی.
روستابازار، یک مأموریت توسعه‌ای
روستابازار را نباید صرفاً به عنوان پروژه‌ای برای افزایش تعداد فروشگاه‌ها تعریف کرد. روستابازار در صورت طراحی صحیح، می‌تواند بخشی از یک نظام جامع برای تولید، تجمیع، خرید، فرآوری، بسته‌بندی، حمل، توزیع و فروش محصولات کشاورزی و روستایی باشد. در این نگاه، سازمان تعاون روستایی و شبکه تشکل‌های آن، صرفاً مجری ایجاد فروشگاه نیستند؛ بلکه می‌توانند نقش هماهنگ‌کننده و تسهیلگر یک زنجیره ارزش گسترده را برعهده گیرند.
توسعه روستابازار در استان تهران، با توجه به ظرفیت بالای تولید در شهرستان‌ها و بازار مصرف گسترده استان، می‌تواند فرصت مهمی برای بازتعریف نقش تعاون روستایی در اقتصاد کشاورزی باشد.
آینده روستابازار، آینده‌ای است که در آن تولیدکننده سهم بیشتری از ارزش محصول خود دریافت می‌کند، مصرف‌کننده با قیمت منصفانه‌تری خرید می‌کند و تشکل‌های تعاونی از یک حلقه سنتی توزیع به بازیگران حرفه‌ای زنجیره ارزش تبدیل می‌شوند. به بیان دیگر، روستابازار زمانی به هدف واقعی خود دست خواهد یافت که از «فروش محصول» عبور کرده و به «ساختن بازار برای تولیدکننده» تبدیل شود؛ بازاری پایدار، شفاف، هوشمند و متکی بر ظرفیت‌های واقعی بخش کشاورزی و روستایی استان تهران.
یادداشت: محمد لشکری
مدیر تعاون روستایی استان تهران
